Bu psikoloji fenomenini muhtemelen duymuşsunuzdur. Çok meşhur bir hikayedir çünkü. Bunun bir deney olduğu rivayet edilir ama ben deneyin akademik kayıtlarına ulaşamadım, bilen bulan varsa bana da yollasın lütfen…
İşlerin çok iyi gitmediği bir şirket düşünün. Aslında şirket epey büyümüş ama içeride çalışanların kafaları aynı hızda büyüyememiş olsun. Genelikle küçük ölçekli patron şirketlerine olur bu. Bu şirketin dışarıdan taze kana ihtiyacı vardır. Daha profesyonel şartlarda çalışmış, daha büyük organizasyonlar görmüş adamları transfer eder şirketimiz. Amaç, bu taze kan ile içeride bir dönüşüm başlatmak ve başka bir iş yapma kültürüne ulaşmaktır. Ancak pek beklenen etki olmaz. Patron hayretle taze kanların da kısa sürede bozuk olan kültüre girdiğini, değiştirmek yerine değiştiğini fark eder. Nedenini de anlayamaz.
Nedeni 5 maymun deneyi ile açıklanan durumdur. Daha fazla merakınızı celbetmeden anlatalım;
Deney için bir kafese 5 maymun konur. Kafesin ortasında bir merdiven ve merdiven üzerinde de çok sevdikleri muz asılıdır. Kafese ayrıca bir de fıskiye tertibatı kurulur. Önce bir maymun muza erişmek için harekete geçer. Ama merdivene çıkar çıkmaz yukarıdan tazyikli soğuk su gelir ve tüm maymunları ıslatır. Az sonra, 2. maymun da merdivene atılır ve aynı şekilde tüm maymunlar ıslanır. 3. maymun da şansını dener ama muza ulaşamadan yine hepsi kötü şekilde ıslanmıştır. Maymunlar artık o muza ulaşmaya çalıştıklarında ıslanacaklarını anlamışlardır ve daha fazla hamle yapmazlar.
Daha sonra kafesten bir maymun çıkarılır ve yerine yeni bir maymun konur. Islanma olayını bilmeyen bu maymun muza ulaşmak için merdivene geçtiğinde farklı bir şey olur ve soğuk suya gerek kalmadan, diğer 4 maymun tarafından dövülerek indirilir. Ne kadar denese de sonuç hep aynıdır ve o da vazgeçer. Kafesten daha önce ıslanan bir maymun daha çıkarılır ve yerine yeni bir maymun konur. Yeni maymun da muza ulaşmaya çalışır doğal olarak ve bir önceki yeni maymunun akıbetine uğrar. Ama ilginç şekilde, en çok tepki gösteren de neden dayak yediğini anlamamış olan 1. yeni maymundur.
Deney birer birer ıslanmış tüm maymunlar değiştirilene dek sürer ve o noktada, kafesin içinde muza ulaşırken ıslanma deneyimini hiç yaşamamış 5 maymun olur. Muza ulaşmayı engelleyen hiçbir sebep olmasa da o 5 maymun muza ulaşmayı artık denemezler.
İşte buna öğrenilmiş çaresizlik denir ama benim ilgim daha çok, sisteme yeni girenlerin, sistem tarafından yorulup yıpratılmış olanlarca dövülerek etkisizleştirilmesi kısmıdır. Organizasyonun kalanı bir şeylerin değişebileceğinden ümitsizken içeri alınan yeni kan, belki iyi niyetlidir, belki idealisttir, belki gerçekten çok faydalı olabilecektir ama 5 maymun sendromu yakasını bırakmaz ve yorgun ümitsizler ordusu tarafından hevesi kırılır.
O halde ne yapmak gerekir?
Sisteme idealinizdeki çalışma kültürüne uygun yeni kanlar katmak tek başına işe yaramaz. Bir yönetici maymun o kafese girse (diğerlerinin dövmeye cesaret edemeyeceği büyük bir maymundan söz ediyorum) ve çıkıp o muzu yese, diğerleri hemen muzun yenebileceğini görecekler ve sonra konulacak tüm muzları büyük bir keyifle yiyeceklerdir.
İşte biz o büyük maymuna “lider” diyoruz ve büyüklüğü mevkiisinden gelmiyor. Üst kademede olması daha iyi ama şart değil. Tüm olumsuz eleştirilere ve öğrenilmiş çaresizliklere rağmen çıkıp o muzu yiyebilen tek bir maymun bütün psikolojiyi değiştirecektir.
Çıkın ve o muzu yiyin. Korkmayın bence…